Суббота, 22 июля 2017 года
 

Интервью

 

 

 

Ядвига ЮФЕРОВА

 

ХАЙЯМА УВЕЛИ ИЗ КАБАКА

 

Пять тысяч рубаи приписывают великому персидскому поэту. На самом деле он не написал и половины из этих четверостиший, считает народная поэтесса Таджикистана Гулрухсор Сафиева. Гулрухсор занесла руку на святое. Читаю любимое: Что мне блаженства райские потом? Прошу сейчас, наличными, вином. В кредит не верю. На что мне слава, над самым ухом барабанный бой? А Сафиева в ответ лишь сомневается, что это рубаи написал Хайям, а не один из его подражателей, которых было сотни за тысячу лет.

Две хорошие новости на этой неделе прозвучали из республики, откуда обычно шли тревожные сообщения с афганской границы да сводки о задержанных наркокурьерах. На первую новость обратили внимание все информационные агентства: впервые таджикские спортсмены примут участие в Олимпийских играх. На вторую – лишь поклонники великого персидского поэта: Гулрухсор Сафиева, автор книги «Плакала капля воды», вместе с издательством «Совершенно секретно» представила в Москве подлинного Хайяма. С Хайямом, которого знает наизусть, она говорит на одном языке – на фарси.

Но для серьезного исследования только родного алфавита мало. Нужна была еще судьба. В постсоветском мире потерянных связей и дружб очень важно сказать, кто такая Гулрухсор. Я познакомилась с Гулрухсор, когда она была на пике славы (самом неустойчивом из всех человеческих положений): народного депутата перестроечного Верховного Совета СССР, председателя фонда культуры Таджикистана сватали послом в одну из восточных стран. Сафиеву направили на стажировку в Швейцарию к единственной тогда женщине-послу Зое Новожиловой. Гуля на все внимательно посмотрела и недипломатично заявила: лучше быть поэтом, чем послом.

Когда рухнул СССР и на древнюю землю великих поэтов пришла безумная братоубийственная Гражданская война, в ее душанбинский дом на улице Гоголя ворвались кем-то направленные убийцы. В то мгновенье перед вечностью один из боевиков узнал Гулрухсор, «мать нации» по портрету в учебнике родной речи. Тогда это спасло ей жизнь.

Президент Киргизии Аскар Акаев рассказывал мне, что он направлял в Душанбе специальный самолет с гуманитарной помощью, сверхзадача у команды была вывезти Гулрухсор с войны. Это удалось позже работникам российского посольства, которые смогли тайком на военном самолете переправить Гулрухсор в Москву, где ее вначале приютили переделкинские поэты, а потом администрация Президента России помогла ей с жильем в том самом депутатском доме на Рублевском шоссе, квартиру в котором она одна из немногих честно сдала.

Миллион таджиков стали беженцами в своей стране. В Москве в 90-е годы оказался практически весь цвет таджикской интеллигенции. Когда в ЦДЛ был вечер Гулрухсор, ее земляк, известный композитор, извинился, что не сможет выйти на сцену и сыграть: огрубели руки, пока он работал грузчиком на Черкизовском рынке чтобы выжить.

В Москве Гулрухсор пять лет жила от выпуска до выпуска новостей. Уход скольких людей она отгоревала на чужбине! Зима, лето, опять зима, «опять зимую на гриве дикого коня». От немоты она стала писать стихи на русском (стихи с акцентом). Иногда она читала мне, будто молитву, стихи на родном языке.

«– Когда после пяти лет я вернулась в Душанбе, в аэропорту встретил строй милиционеров. Все, подумала, брать будут, – рассказывала и хохотала Гулрухсор. – Оказывается, они для меня выстроились в почетный караул.»

В установлении мирного диалога с таджикской оппозицией голос «матери нации», так зовут Гулрухсор на родине, был очень важен. Нет практически в республике ни одной большой семьи, где бы в ее честь не назвали новорожденную девочку.

Она сделала документальную книгу «Женщина и война». Издала несколько сборников стихов. Но все эти долгие годы она работала практически над одной книгой. Книгой о Хайяме. Она исследовала многие древние рукописи и манускрипты. Книга «Постижение рубайят хакима Омара Хайяма из Нишапура» вышла в иранском издательстве и тут же стала библиографической редкостью.

Негромкий, но неутомимый паромщик двух культур, Гулрухсор сегодня реальный связной между таджикскими и русскими поэтами, она помогает своим землякам любить Пушкина, а россиянам готова без устали рассказывать, кем был на самом деле Хайям. И вот:

– Гулрухсор, вы из тех немногих поэтов, кто в равной мере чувствует и русский, и фарси. Как вы считаете, много Хайям потерял от перевода?

– Спасибо русским переводчикам за то, что он остается одним из самых популярных поэтов. Чаще Хайяма в России издают только Пушкина. Но на любви к Хайяму всегда делали деньги, делают и сейчас. Я должна разочаровать русского читателя: многие рубаи – это абсолютно не хайямовские стихи. Главная цель моей работы – отделить поэта истинного от придуманного.

– Был ли Шекспир Шекспиром, был Хайям ли Хайямом?.. – интересные вопросы ставят в последнее время исследователи. А не больно расставаться с мифом, который называется Омар Хайям?

– И Шекспир был (в существовании «Гамлета» ведь никто не сомневается), и Хайям жил. Хотя были разные версии, что персидская культура имела двух Хайямов – одного математика, другого поэта. Много лет я собирала фольклор каратегинской долины, известной в конце двадцатого века больше хроникой гражданской войны, чем тысячелетними рубаи. Давно пришла к выводу, что такой мудрец, как Хайям, не может сотню раз, как попугай, повторять: пей вино, пей вино. Я нашла рубаи-двойняшки, тройняшки... Они все – подражание ему в разные века. Каждый, кто был недоволен своим временем, говорил от имени Хайяма. Когда сравниваешь, то видишь, что некоторые из рубаи написаны буквально вчера, а не то что тысячу лет назад. Не надо быть Хайямом, чтобы писать: «Усами я мету кабацкий пол давно, Душа моя глуха к добру и злу равно. Обрушься мир – во сне хмельном пробормочу я: «Скатилось, кажется, ячменное зерно».

– Но ведь Хайям не был ханжой и затворником.

– Но разве разумный человек может бесконечно радоваться? Ум постоянно мешает ему. Я знаю наизусть почти все рубаи Хайяма и давно хотела вывести его из кабака, вот почему я за него взялась. Не все составители Хайяма были поэтами, поэтому не могли почувствовать разницу между поэзией и фольклором. Если Хайям кого-то и приглашает, то не в кабак, а по-персидски – в «куништ», это место не имеет ни начала, ни конца.

– И как это переводится?

– Трудно найти одно слово в русском языке... Воображение рисует: красавица танцует, миндаль цветет... Это подобие рая на земле. Я обнаружила, что Хайяму приписывают даже те рубаи, которые писали женщины. Всегда подозревала, что не может мужчина так сказать: «словно тюльпан мои щеки, словно кипарис мой стан».

– Почему такая путаница существует в мировой литературе?

– Потому что при жизни Хайям не был издан. Даже люди, которые считали его своим учителем, не писали, что были у Хайяма поэта (боялись!), а писали – у Хайяма, придворного астронома. Хайям был инопланетянином для своего времени – он был свободным человеком. Грех его в том, что он с Богом разговаривал на равных. Западу Хайяма открыл английский переводчик Эдуард Фицджералд. Он сделал хорошее дело, но оказал и медвежью услугу: он писал свои стихи, подражая Хайяму. И этим указал путь многим дилетантам. Даже в русской литературе, увы, кто бойко говорит о вине или женщине, – это уже Хайям. Хайям – это совсем другой поэт. Он не пошлый, он мудрый и точный. Он космос, который надо постичь, он поэт вопросов, главные из которых – бытие и небытие человека.

– Хайям на словах такой любвеобильный. А что донесли легенды о его настоящей жизни?

– Нет у него конкретной любви. Все, что он говорит, это боль за каждый миг, уходящий без возврата. Он был суровым, нелюдимым человеком, в истории не осталось свидетельств о его личной жизни. Известно, что проповедники не женились. Но он суфи (отшельником) не был и не отказывался от всех радостей жизни, чтобы постичь Бога.

Хайям пошел в народ и не собирается оттуда уходить даже через тысячу лет. Для меня было сущим удивлением количество сайтов, посвященных в Интернете Хайяму. От самых серьезных – научной биографии и классических переводов до гадания по рубаи великого мудреца. В Интернете даже прошел гусарский конкурс подражаний поэту.

Многие соревновались с Хайямом, воспевая радости жизни. Это все замечательно, только в серьезных изданиях надо отделить поэта от его тусклых подражателей. Необходимо создание института Хайяма. Надеюсь, что времена меняются в пользу диалога культур и нам удастся вместе с Россией провести научный симпозиум. Возможно, всех рассудит компьютерный анализ, который уже помог с авторством рукописи Шолохова «Тихий Дон», и который, надеюсь, смогут провести в Иране, на родине поэта. В Таджикистане, где Хайама считают своим классиком, пока такой возможности нет.

Частично моя мечта – «увести Хайяма из кабака» – осуществилась. В Москве благодаря стараниям издательства «Совершенно секретно» только что вышел сборник «Плакала капля воды». После долгих исследований я отобрала 350 рубаи, которые, на мой взгляд, принадлежат поэту. Для любознательного читателя рядом с подстрочником даны все варианты известных переводов Бальмонта, Державина, Липкина, Плисецкого, Румера и современный перевод, который специально для этой книги, на мой взгляд, очень точно сделала Светлана Суслова.

Хайям – это поэт вопросов. Я вовсе не хочу сказать, что с выходом этой книги их станет меньше.

 

«Российская газета» №24(2892) от 07.02.2002

 

Мусоҳиба

 

ЧАРО ХАЙЁМ? 

Шунидаед, ки як китоби рубоиҳои Умари Хайёмро дар Маскав, дар намоишгоҳи байнулмилалии китоб ба нархи 800 доллар ба фурӯш гузоштанд? Ва дар Порис бо иштироки шоираи тоҷик Гулрухсор нишасте баргузор шуд, ки баҳси Хайём меҳвараш буд. Дар Прага, шаҳре ки мо ба сар мебарем, тамоми тарҷумаҳои Хайём дар як китоб ба нашр расид. Ва як шореҳи байнулмилал навишт, Умари Хайём дар асри 21 зинда шуд дар симои нависандаи "Ояҳои шайтонӣ" -- Салмон Рушдӣ. 

Дар Маскав, аз симои пешинаи Хайём даргузаштаанд ва кӯшиш доранд ба умқи осори илмӣ ва сипас адабии ӯ фурӯ раванд.
Пайкараи Умари Хайём дар Тоҷикистон шахсеро нишон медиҳад, ки якпаҳлу задаву бо пиёлаи май сӯҳбат мекунад.
Аммо оё имрӯз ин симо дигаргуние дидааст. Ҳамнафаси мо дар Душанбе, Раҳматкарими Давлат, зимни гуфтугӯ бо шореҳон посухи рад медиҳад. Онҳо гуфтаанд, Хайём ҳанӯз ҳам шоири майкадаҳо ва нӯшбодҳо пиндошта мешавад . Аммо дар паҳлуи Гулрухсор, Комил Бекзода, Низом Қосим ва Усмон Назир донишманди тоҷик Саидраҳмони Сулаймон ахиран чандин китобу рисола нашр кардаву мехоҳад, исбот кунад, ки шеъри Хайём симои аслии ӯро дигаргуна падид овардааст. Ба ақидаи Саидраҳмони Сулаймон рубоиёти зиёде ҳаст, ки аз тарафи дигарон навишта ба номи Хайём нисбат дода шудаанд.
Як ҳамнафаси мо мегӯяд, камаш ду ё чор нафаре буданд, ки ҳама як ном доштанд: Умари Хайём.

ШИНОХТИ ХАЙЁМ

Хонуми Гулрухсор, баъд аз ширкат дар Базми ҷаҳонии шеър дар Белгия, шабе дар Порис буд ва маҳфиле орост барои ҳамаи форсизабонон ва фаронсавиҳоио форсидон. Аслан ин маҳфилро мудирони созмони Осиёи Озод, бонувон Гесӯи Ҷаҳонгирӣ ва Мубораки Шариф баргузор карданд. Онҳо мегӯянд, пуршӯртарин баҳс пиромуни чеҳраи Хайём дар Ғарб сурат гирифт. Баргардони Эдвард Фитсҷерад, ки дар асл бознависии Хайём аст, файласуф, риёзидон, мунаҷҷим ва мутафаккирро ба як шоири тарабхонаҳо ва дунёбезор табдил дод. Албатта, бо доман задани ин нукот даъво надорем, ки дар ҳамин як сӯҳбат ин мавзӯъи ҷаҳониро ҳал хоҳем кард. Ин шояд фақат сароғози баҳс дар Ҳамнафас бошад.

САЛМОН РУШДӢ?


Шумораи китобҳое ки бо номи Рубоиёти Умари Хайём дар сартосари ҷаҳон ба нашр мерасанд, шояд кайҳо аз миллиардҳо нусха гузаштааст. Вале китобе ки акнун дар Прага ба фурӯш баромад, аз он ҷиҳат фарқ дорад, ки баргардони ҳар як рубоиро аз тарафи шоирони гуногун якҷо гирд овардааст. Маълум мешавад, ҳафт шоири мухталифи чех кӯшидаанд, ҳар кадом ба андозаи огаҳӣ ва истеъдоди худ осори Хайёмро ба чехӣ гардонанд. Ин китобест, ки устод Иржи Бечка омода карданд, вале рӯи онро надида даргузаштанд. Монанди фарзанде, ки баъд аз марги падар ба дунё меояд. Аммо устод Бечка ду тарҷумаро муваффақ номидааст, яке он ки Вилям Завада аз рӯи тарҷумаи насрии Ян Рипка ва Бузург Алавӣ ва дигаре баргардони Йозеф Штибр. Штибр худ пизишк ва дар Питтсбург зиста, шоҳиди зиндаи корномаи Фитсҷералд ва ё Хайёми инглисизабон шудааст. Штибр аз рӯи тарҷумаи Фитсҷералд дар соли 1922 дар Прага маҷмӯъаи рубоиҳои Хайёмро ба чоп расонд. Баъд аз чандин сол вақте шунид, ки ҳам тарҷумаҳои ӯ ва ҳам тарҷумаҳои Фитсҷералд рӯякиянд, ба омӯзиши забони форсӣ пардохт. Дар ин кор ба ӯ пизишки дигар, Йозеф Аул, ки чанде пеш, пас аз зиндагии ҳафтсола дар Бухоро ба Прага баргашта буд, кӯмак кард. Штибр забонро ёд гирифта, аз нав рубоиҳоро тарҷума кард ва худ шоҳид гашт, ки фарқ аз куҷо то ба куҷост.
Мутаассифона, китоби устод Бечкаро наметавонам ба касе тақдим кунам, зеро аз дастам рафт ва дигар дар фурӯш ҳам нест. Ман онро ба журналисти чех Ҳелена Зелманова тақдим кардам, зеро мақолаи ӯро хондам, ки Хайёмро бо Салмон Рушдӣ дар як поя гузошт ва навишт, ҳарду сарсупурдагии мазҳабӣ ва зӯроварии динро ҳадаф қарор додаанд. Ҳоло интизорам, бубинам, оё Ҳелена бо инқилоби фикрӣ рӯбарӯ мешавад ё на.

ХАЙЁМИ МАРДУМ


Аммо Хайёми раҳгузарони кӯчаҳои Душанбе чи касест? Дар посух ба ин саволи ҳамнафаси мо Абдураҳими Умарзод онҳо мегӯянд, ситоиши май дар осори Хайём маънои дигар дорад. Май, яъне шираи умр, хиради инсонӣ, ишқи илоҳӣ ва ғайра. Ҳар яки онҳо омода буданд, як ё ду рубоӣ аз Хайём бихонанд. Яке аз онҳо гуфт, дар асл ду шоир бо номи ҳамсон ба сар бурдаанд, яке дар Нишопур ва дигаре дар Бухоро. Ҳоло муҳаққиқон бояд ин дуро аз ҳам ҷудо кунанд. Агар ба суханони ширини онҳо гӯш диҳед, мешунавед, ки ҳар кас Хайёми худро дорад ва баъзеҳо ҳатто дутоӣ. Шояд ин аст, посухи суолҳои мо?

 

ТАҚРИЗ ВА КИТОБИЁТ Садои Шарқ №7 1987

АРСАИ АЗДОД

Гулрухсор Оинаи рӯз. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, 1985. Шабнам. «Нашриёти «Ирфон», Душанбе, 1986.

Бо ҳар маҷмӯаи нав, агар ашъори онро пешакӣ хондаем ё не, ба дунёи шоир аз нав ворид мешавем. Зеро эҷодиёт маҳз дар яклухтӣ симои эҷодии адибро равшан менамояд. Ба эътибори ин нукта ва боз ба он асосе, ки эҷодиёти Гулрухсор Сафиева аз лирика иборат буда, қаҳрамони лирикӣ ӯ дар эҷодиёт довари асосист, ба сайри маҷозиву воқеии ин қаҳрамон назар афкандан бемаврид нахоҳад буд. 
Ин қаҳрамони шоира бисёр худшинос аст. Дар тасаввури ӯ ғаму шодиҳо, ташвишу ҳангомаҳо ба дардҳои мушаххастару бузургтар бадал мешавад. Бо ҳамин он қувввае, ки нахуст шоир дар худ дарёфта буд, дар майдони хеле фарохтар густариш меёбад. Вале дар ин ковишҳо фароғати рӯҳ, ки таманнои ӯст, ҳаргиз муяссар намешавад. На танҳо барои он ки қаҳрамони ӯ ҳамвора дар варзиши ҷисму ҷони худ аст, балки боз бештар барои он ки ҷабҳаи талоши ӯ якрӯя нест. Дар баробари қувваҳои бузурге, ки қаҳрамон бо онҳо ботинан андар набарди беамон аст, дар баробаи куллаҳои баланди рӯбарӯе, ки қаҳрамон каманди ҳиммати худро бар фарози онҳо устувор кардааст ва бо камоли ҷидду ҷаҳд бар фатҳи онҳо раҳ мепаймояд, қувваҳои моҳиятан ҳақиру ночиз, садҳои дар асли худ беазиш аз пушту паҳлу ва пеши пой сар мебароранд. Вале мутаассифона, на ба онҳо созиш карда мешавад ва на аз онҳо сарфи назар карда, зеро дар ин ҳол садоқати қаҳрамон ба рӯҳи баланду таслимнашаванда мекоҳад: 

К-аз сари сидқу вафо бо душманони хеш ҳам
Ҷовидона, ҷовидона, ҷовидона – душманам!

Ва боз қаҳрамон руҷӯъ мекунад ба масдари худ ва масдари нахустини иқтидори худ – ба зодгоҳ. Гоҳе барои таскини рӯҳ, гоҳе барои панд, гоҳе барои шинохтани асли худ, ба ҳукми ин ки асолати ҳар чиз дар ибтидояш аст ва оқибат чунин ҳам мешавад, ки амсилаи (модели) комили олами пурзиддияти фаъолияту эҷодиёташро дар он ҷо меёбад. Ин ҷо манзур достони «Мотами сафед» аст, ки маҷмӯаи «Оинаи рӯз» бо он оғоз ёфтааст.
Достони «Мотами сафед» мазмуни фоҷеӣ дорад. Зане (Гулпарӣ), ба хориву машаққати солҳои ҷанг нигоҳ накарда, шавҳари худро (Саноро) интизор шуд ва ӯро ниҳоят дарёфт. Вале шодии ӯ дер напоид. Душмани деринаи Гулпарӣ, «ошиқи» бадкинааш – Нобакор бо захми тӯҳмат Саноро кушт. Гулпарӣ ҳам, «қарзашро ба қиёмат намонда», Нобакорро кушт ва дар олам яккаву танҳо, бо дарду алами худ монд. Асли фоҷеа ин аст, ки қаҳрамони майдони бузург қурбони қувваи ҳақиру ночиз мешавад.
Қаҳрамони достон – Гулпарӣ бо қаҳрамони лирикии ашъори Гулрухсор бисёр қаробат дорад. Ҳам бо рӯҳи қавӣ, ҳам бо маънавиёти бой, ҳатто бо фардиёту ҷузъиёти хислату характер. Ин қаҳрамон низ ба рағми бад ва фоҷиаҳои қисмат бисёр «қайсару» фаъол аст. Аз ин ҷост, ки бар рағми мотам либоси сафед ба бар кардааст. 
Бисёр шеърҳои Гулрухсор бо мавзӯъу ғояи ин достон қаробати айнӣ доранд. Аз ҷумла, шеърҳои «Вафодор», «Сипар», «Тавлиду марги каждум», «Таззод», «Захм» «Ихтирои ночор», «Шогирди худомӯз» (Оинаи рӯз); «Ғамфиреб», «Хеши бақодор», «Сангро бо пахта натвонем шикаст», «Таронаи базми сохта» (Шабнам).

Тазоди НЕК-ӯ БАД мавзӯи ҷовидонаи адабиёти умумибашарист ва дар адабиёти қадими тоҷик ҷилои хосе дорад, аз ин рӯ, бо чунин паймонаи фарох санҷидани эҷодиёти як шоир шояд нораво бошад, вале дар шеъри Гулрухсор, аз ҷумла дар ин ду маҷмӯаи охирӣ, тақрибан дар ҳар як шеър аз дари ҳамин мавзӯъ ворид шудан лозим меояд. 
Масалан, аз дидани каждум – рамзи бадӣ якбора шоир маъниҳои зиёдеро пеш мегузорад: 

Дар дами тавлиди маргаш дарк кард,
К-ӯ ҳам ин сон модарашро хӯрда буд.
Модари нодидаи худро бидид,
К-ин чунин бад зодаву бад мурда буд.

Шинохтани моҳияти чизе ғолиб омадан бар вай аст, ба шарте аксуламал бо ин донистан маҳдуд нашавад. Аз ин назар мақтаи шеър пораи барҷост:

То Баде тавлид бинмояд Бадӣ,
Нек будан,
Некӣ тавлид кардан аст.

Гулрухсор бо шеъраш худро ба ҷӯшаи зиндагӣ мезанад, ҳаргиз гӯшае гулпӯшу хӯшае гулчин интихоб наменамояд. Бино бар ин дар шеъри ӯ чун дар зиндагӣ суду зиён, дарду шодӣ, неку бад ба ҳам танида аст ва муносибати ақлу эҳсоси ӯ ҳам бо порае зиндагӣ, ки дар шеъраш иқтибос шудааст хеле мураккаб мебошад. Дар ин муносибат мумкин аст, он чи аввал суд менамояд, якбора зиён ва он чи нек менамояд, якбора бад, ё баракс, «эълон» карда шавад. Яъне ин муносибат низ муносибати воқеии зинда аст: 

Морро чун безиён дид,
Ақли ман бардошт исён:
«Афъиро куштан гуноҳ аст,
Суд орад заҳри морон».

Тазоди шадид на танҳо дар предмети тасвир, балки дар олами эҳсосу андешаи қаҳрамони лирикӣ низ заминаи воқеӣ дорад:

Нур гуфтам, - шом омад,
Барқ гуфтам, - жола омад,
Байт гуфтам, - нола омад,
Ишқ гуфтам, аз дили хок
Ҳасрати садсола омад… 

Яъне, ҷавҳари ҳикмати ашёву ҳолати тасвир дар гармии ин таззод рӯ мезанад ва аз он рӯ дар таъмини ғояи шеър пазириши шоиронаи ӯ муқаддамтар аст. Маҳз ҳамин принципи эҷодӣ имкон медиҳад, ки тамоми эҷодиёти шоир гирди меҳвари ягона давр занад – меҳвари имону ихлос, пояи эътиқоду муроди ниҳоии ӯ. Бинобар ин, таваҷҷуҳ кунед, агар Бозор Собир дар ҳусни мақтаи ғазали барои Боқӣ Раҳимзода гуфтааш Самарқанду Бухороро зикр кунад; –

Бузургон чун раванд аз дори дунё, зиндатар гарданд,

Самарқанду Бухоро меравад афсонаи Боқӣ, –

Муносибатан бо муҳимтарин ғояи ашъори худ Гулрухсор худи ҳамин шахсиятро маҳз бо фазилати мардона – бар ғуссаҳои худ хандиданаш ёд мекунад:

Дар синаи ӯ
То дил натаркид,
Аз дард хандид,
Чун мард хандид.

Ба ин маънӣ, тазод дар шеъри Гулрухсор як санъати маъмулӣ, як усули анъанавии тасвир набуда, воситаи пазириши фаъолонаву шоиронаи воқеият аст ва аз шиддати баланди ақлу эҳсос сар мезанад. ӯ гуё ин ҳикмати Мирзо Бедилро барномаи эҷодии худ кардааст:

З-ин арсаи аздод макаш нанги фусурдан,
Гирам, ҳама тан сулҳ шудӣ, ҷанг бурун о!

Чунон, ки дар ин байт «ҷанг» маънии фаъолиятро дорад, дар ашъори Гулрухсор низ зиддият, душманиву дӯстӣ, қаҳру оштӣ – ҳама фаъолият аст. Аз ин ҷост, ки қаҳрамон орому берӯҳ зиста наметавонад. Аз он ҷост ки дар тамоми ашъори силсилаи «Бурҷи Сино» на як рӯҳи муқаддасу осмонӣ, балки ҳакими зиндаву воқеӣ мурод аст, ки ҳатто шоир ӯро мебинад ва пандашро бо гӯши ҷон мешунавад:

- Набзи ту суст аст, 
Ҷонат лек сахт.
Дасти ту кӯтаҳ,
Забони ту дароз,
Даври ту, шукрона, оқилпарвар аст.
Бо замону 
бо ҷаҳони худ бисоз!

Зимнан, аз ин силсилаи шеъри хуби «Бозгашт» боз таҳрире мехоҳад. Хусусан мисраи «Ки баъди як ҳазор (?) омад ба сӯи хонадони худ» ва мисраи охирин: «Ҷаҳонро дода ор бо хирад-рангинкамони худ» - ташбеҳи мавҷуда чандон ҷоиз нест ва баён ҳам чанде заиф шудааст.
Силсилаи «Нақшҳои Исфара» хеле рангину рӯҳнавоз аст. Аввалан ҷои гуфтан аст, ки шоири Яхч шоири Исфараву Ворух ҳам ҳаст ва дар самимияту ихлоси ӯ аз аз он ҷо то ин ҷо ҳеҷ фосилае эҳсос намешавад. Ба ҳамин маънӣ, шеъри «Пайванд» ғояи бисёр муҳим дорад:

Чун шиносӣ дигареро, хешро нашнохта
Гар надонӣ ҷои худ, дигар ситонад ҷои ту.

Худшиносу
худсипосу
худнамоям
кардааст
Исфара, кӯҳи баланду санъати болои ту!

Чунон ки дар тамоми эҷодиёти Гулрухсор ҳаст, дар ин ду маҷмӯаи охирӣ низ ишқияҳои нуфуз доранд. Дар «Оинаи рӯз» ин шеърҳо дар силсилаи махсус «Ману барқу баҳор» гирд омадаанд.
Дар ин шеърҳо низ ҳамон шиддат, ҳамон тазод (балки бештар) арзи ҳастӣ мекунад. Бояд гуфт, ки дар ҷиддияти таҳлили ботинӣ зуҳуроти маънавӣ, ин шеърҳоро аз шеърҳои дигари маҷмуа ҳеҷ ҷудо кардан мумкин нест. Баракс, дар ин шеърҳо идеали шоир равшан аст. Дар мақтаи шеъре то чӣ андоза бузургу босафо будани ин идеал равшан эҳсос мешавад:

Зи ту, эй рӯҳи афлокиву хокӣ,
Бувад дар арш кайҳони дили ман.
Сари китфи ту сар монам,
Шавад кӯр,
Зи хуршеди ту шайтони дили ман!

Умуман, маҳбуби қаҳрамони лирикӣ як симои муайяни воқеӣ, хислати муайян надорад. Зеро ӯ волотарин натиҷаи тасаввури шоир аст, ки рӯҳи аз миёни тазодҳо ба қиём омадаи шоирро ба баландиҳои худ ҳидоят мекунад. Ва замоне, ки шоир то он мерасад, боз болотар аз ӯ дар дилу имони худ маҳбубе меофарад:

Ман кафтарам,
Шоҳин туӣ,
Эй ҳампари абри сафед.
Бо боли беҳолам туро 
Ҳамболу ҳампар мешавем.
Пар мекашам,
Сар мекашам,
Аз остон то осмон,
Аз хеш боло мешавам,
Бо ту баробар мешавам.

Мавридҳои низ мешавад, ки шоир ба худ даровехтанро мавқуф гузошта, ва ихтилофоти ботинии худ сарфи назар мекунад ва бо ваҳдати томи ақлу эҳсос ба васфу муҳокима мепардозад. Ин ҳолат, ғолибан, дар шеърҳои ба Ватан бахшидаи ӯ равшантар ба назар мерасад. Танҳо дар шеъри «Меҳрхона» (Шабнам) тазоди ботинӣ ба ин мавзӯъ низ сар даровардааст, вале ин ҷо ҳамин тазоди ботинӣ воситаи хеле муассирест дар ифодаи ғояи асосӣ:

Аз ин хона бояд
Гурезам, гурезам
Ба назди азизе,
Ки дорад азизам.
Давам,
Лек афтам
Таги остона,
Ки сад бор мирам
Дар ин меҳрхона…
Зиҳӣ, хонаи ман!

Ҷои дигаре, ки мо қаҳрамони лирикиро дар ҳолати ғайримуқаррариаш мебинем, шеъри «Ҳиссае аз қиссаи дил» аст. Дар хусуси ин шеъи ҷонгудоз, ки бешак пуртаъсиртарину самимитарин шеъри Гулрухсор аст, чанд сухане алоҳида бояд гуфт. Қаҳрамони қавирӯҳу сарбаландро дар ҳолати ночориву бечорагии тифли даҳсола мебинем, ки қисмат ӯро бо қувваи мудҳиши марг рӯбарӯ кардааст ва марг аз ин тифли маъсум модарашро мерабояд. Кӯдак ҳоло иқтидори дар шуур ҳам бар марг исён карданро надорад. Вале барои модар аз дарди аҷал ҳам зӯртар ин аст, ки бепаноҳ мондани тифли худро бо впасин нури чашмонаш мебинад: 
То ки раҳми марго яд ба ятими кӯчакаш,
Модарам бигзошт сар андар сари зонӯи ман.

Буд вазнин чун замин бори сари пурорзу,
Варна то ҳоло то дард ояд зи ёдаш пои ман?
Ҳарду чашми модари миранда буд бар сӯи ман.

Гулрухсор, ки аслан ба вазнҳои кӯтоҳу шадид таваҷҷӯҳ дорад, дар ин шеър вазни дарозу вазнини рамали мусаммани маҳзуфро аз аввал то охир бурдааст. Ин вазн дар қисме аз шеърҳояш агар бо шикасти ҷо-ҷои мисраъҳо омада бошад, ё дар баъзе ғазалҳояш мавҷуд бошад ҳам, лангару шаҳоматаш то ин андоза аён нест, зеро ин ҷо воҳиди шеър банди панҷмисраӣ буда, ҳар банд як оҳанги вазнину пуртаъсире дорад.
Дар ин шеър ягон калимаи ноҷову барзиёд нест ва ҷое шоир калимаи шаклану мазмунан зебои «паримодарро», ки шояд сохтаи худаш бошад, хеле бамавқеъ кор фармудааст:

Сар ба болин мениҳодам, ӯ ба хобам мерасид,
Гӯӣ меомад паримодар ба чашма баҳри об.

Инчунин эпиграфи шеър – «Ман хоб будам таги чанори пургул…» монанди одамест, ки дар санҷаи дари ин шеъри ҳузнолуд нишаста гиря дорад. 
Чун сухан аз шакли шеър рафт, бояд афзуд, ки шакли шеъри Гулрухсор хеле озодона муайян мешавад. Аз ин рӯ, дар ин шеърҳои як озодиву лоқайдие эҳсос мегардад ва чандон тафовуте миёни шакли зоҳириву зеҳнии шеър боқӣ намемонад. Шоир аз имконоти арӯзи нав бо ҷуръати тамом истифода мекунад. Бо вуҷуди натиҷаҳои зиёди матлуб, баъзан ин озодӣ дар танзими шеър ба номураттабии баён сабаб шудааст. Чунин ҳолати ба шеъри пурмусиқии Гулрухсор бегона дар шеъри «Некоин» мушоҳида мешавад.
Инчунин аз бисёр ҷиҳат фазилати шеъри Гулрухсор ибораороии ӯ муайян менамояд. Дар маҷмӯаҳои мазкур (ва дигар маҷмӯаҳо низ) шеъре ёфтан мушкил аст, ки дар он се-чор ё зиёда ибораи нав мавҷуд набошад. Агар ҳамаи ин ибораҳоро ҷудо кунем (чунончи шоиру олими афғон Накҳат Саидӣ дар ташхиси «шеъри нав» ибораҳои навро махсус ҷудо кардааст), як силсилаи дуру дарози иборот ҳосил хоҳад шуд, ки боз ҳар шеъри Гулрухсор чизе ба он силсила меафзояд. Танҳо аз ду-се шеъри маҷмӯаҳои мазкур чанд ибора чун намуна зикр мешавад: гурги афсӯс, хирмани тиракоҳи абри ситабр, наъраи сангбори мастона, ҳеҷи ҳар чиз, дили ғамбоғ, замини ор, пири бахт, чашми мӯрии афсӯс, ишқи захмин, хори табассум, ҷони сармобурда, каъбаи озор, ишқи кайҳонзода, коҳи ҷон, нанги ҳушёр, нигоҳи бепаноҳи хандагирён, сари кайҳонписанд ва ғ.
Чунин ибораороӣ бо ташхисонидани маъниҳои муҷаррад (исмҳои маънӣ) ва таҷриди (абстракцияи) исмҳои моддӣ имконоти тасвири образнокро хеле зиёд намуда, барои дар шакли мӯҷазтарин гуфтани маъниҳои баланд сабаб мешавад, чунон ки дар сабки ҳиндӣ хусусияти муҳимтарин ҳамин гуна ибораороӣ буд. Табиати назми халқии тоҷикӣ ва умуман забони тоҷикӣ ба ин мувофиқ аст ва Гулрухсор низ дар ибораороӣ ба дарки ҳамин ҷиҳати назми халқ ва табиати забони зинда мекӯшад. Албатта дар ин маврид қувваи муҳаррику гирои тахайюли шоирии ӯро низ бояд ба эътибор гирифт. Аҷиб аст, ки баъзан чунин ибораҳо маҳз дар дохили як шеър ё ҳатто як байт маънии худро зоҳир карда метавонанд ва маҳз барои як лаҳза сохта шудаанду онҳоро аз ҷояшон канда гирифта намешавад. Масалан, ибораи мавҳуми «буттаи хори наҷот» маҳз дар байти зерин маънидор аст ва чун мӯҷазтарин шакли ифодаи матлаби муайян хидмат мекунад:

Ман ба ёдат мерасам чун буттаи хори наҷот,
К-аз лаби ҷарпорае боре бикардӣ решакан.

Ин тарзи баёнро ки ҳар замон зери шубҳа гирифтан мумкин мебошад, танҳо илҳоми саршор ва ҷасорати шоирона имкон медиҳад, ки шоир «баланд сӯхтан»-ро ба «баланд мурдан» иваз кунад.
Чунин таъбиру иборот дар рубоиву дубайтиву байтҳое, ки дар охири ҳарду маҷмӯа ҷой гирифтаанд, боз бештар вомехӯранд.
Ин як сайри кӯтоҳ дар олами шеъри Гулрухсор Сафиева имкон дод бифаҳмем: арзи ӯ – «чун мисраи халқ мушкили осонам» - танҳо як таъбири шоирона набуда ба ҳақиқате водор мекунад, ки шеъри ӯ ҷиддитару ботаамуқ таҳлил бишавад.

Рустам Ваҳҳобов